Engeland, het avontuur begint in 1801 in Londen

In 1801 gaat Alois Senefelder met Philipp André, jongere broer van Johan André, en eerste zakelijke partner van Senefelder, naar Engeland om daar een patent op het steendrukken te verkrijgen. Dit wordt in hetzelfde jaar verleend. Alois gaat daarna terug naar Duitsland. André noemt de steendruk in Engeland "Polyautographie". Het lukt hem slecht het van de grond te krijgen en in 1805 laat hij de zaak over aan zijn knecht Redman, die o.a. kaarten drukt voor het Engelse leger. Een in Londen wonende Duitser, Rudolf Ackermann, muziekhandelaar, interesseert zich al in 1801 voor de nieuwe druktechniek en na aanschaf van een eigen pers in 1817 en het vertalen van het boek van Senefelder in 1819 (te zien in onze collectie) weet hij werk van hoog niveau te maken. Enkele andere drukkerijen waren inmiddels in Londen actief o.a. Bankes, die in 1813 en 1816 ook een boekje over de Lithography uitgeeft. Charles Hullmandel, zoon van een in Londen gevestigde Duitse musicus, is een andere bekende vroege Engelse steendrukker. Hij leert het vak in München, ontmoet daar Alois Senefelder, vestigt zich in Londen en ontwikkelt zich tot een van de beste drukkers van zijn tijd. Ook hij publiceert een boek, "The Art of Drawing on Stone" in 1824.
  • Steendrukhistorie - 3
  • Steendrukhistorie - 2
  • Steendrukhistorie - 1

Frankrijk, volgt in 1802

Na enkele vergeefse pogingen onder andere in 1802 door Friedrich André, ook een broer van Johan, wordt in 1815 de eerste lithografische drukkerij in Frankrijk gevestigd in Parijs, Rue du Bac, door de Comte de Lasteyrie, die het vak bij Alois Senefelder in München was gaan leren. Een jaar later volgt, ook in Parijs, Godefroi Engelmann. Lasteyrie gebruikt het nieuwe procedé voor het drukken van speelkaarten, bladmuziek, familiedrukwerk en boeken. Het door hem in 1820 gedrukte boek "COLLECTION DE MACHINES, D'INSTRUMENTS "etc. (te zien in onze collectie) laat in 2 delen de machines en gereedschappen zien, die in gebruik zijn op het platteland. Eveneens bevinden zich bij ons een portret van een boer van Godefroy Engelmann, met pen en penseel door hem op de steen gezet en gedrukt in 1816. Opgeleid door M.Lenglumé start Rose-Joseph Lemercier in 1828 zijn eigen drukkerij en wordt een beroemd drukker. Het object "Les Artistes Contemporains" toont een druk uit 1831 uit zijn bedrijf met de bekende componisten uit die tijd. . Op deze steendruk in het museum zijn een aantal heren afgebeeld waarvan de Hrn. Cherubini, Rossini en Meyerbeer tot de nog heden ten dage bekende componisten behoren. De overige Hrn. Spontini, Boyelieu, Auber, Paër en Berton zijn waarschijnlijk toentertijd bekende componisten geweest maar hebben de roem niet weten te vestigen. De steendruk was, voorafgaande aan de ontdekking van de fotografie, als snel hét procedé om portretten (in veelvoud) te maken.

Den Haag

Den Haag is de derde plaats met een steendrukkerij. De Fransman Duval de Mercourt sticht hier in 1818 een steendrukkerij en mag zich "Lithographe du Roi" noemen. Duval heeft zijn kennis waarschijnlijk bij de Comte de Lasteyrie en G.Engelmann in Parijs opgedaan. In 1820 neemt Daniel Abrahams de "Koninklijke Steendrukkerij" over. Deze werkt o.a. samen met de tekenaar B.J.van Hove. In het Nederlands Steendrukmuseum is een door "Kon.Lithog. te 's Hage D.Abrahams" in zwart gedrukte en daarna handingekleurde prent te zien.

België, in 1818 wordt gestart in Brussel

De eerste steendrukactiviteiten in België vinden in 1818 in Brussel plaats, waar Karl Senefelder, ook een broer van de uitvinder, cursussen geeft en prenten drukt. In 1820 installeert Francois Willaume een lithopers en verbindt zich met Mademoiselle Caroline Chatillon, kunstschilderes, om het tijdschrift "Journal des Modes Parisiennes" te drukken en uit te geven. Ondertussen vestigen zich ook een aantal drukkerijen in andere steden: Dewasme in Tournai, Ubaghs in Antwerpen, Waucquière in Bergen (Mons), en Kiedorf in Gent. In Brussel publiceert, in 1821, de steendrukker Jobard de eerste platen getekend op de steen door J.-B.Madou, die met zijn werk groot succes heeft.

Overzicht steendrukkers

De onbetwiste uitvinder van de steendruk is Johann,  Nepomuk,  Franz, Alois Senefelder. Hij leefde van 6 november 1771 (Praag) tot en met
26 februari 1834 (München).

Hij vond deze vlakdruktechniek tussen 1794 en 1796 uit en in 1798 was zijn "Chemische Druck", zoals hij zijn uitvinding noemde, in 1798 min of meer uitontwikkeld. Nadien is hij blijven experimenteren om de uitvinding verder te vervolmaken.                         ​

IMG_1200  IMG_1199 IMG_1198 Alois Senefelder 

De uitvinding

De lithografie is gebaseerd op het simpele principe dat water en vet elkaar afstoten. SENEFELDER ontwikkelde de volgende techniek. De te drukken afbeelding wordt getekend (in spiegelbeeld) op een vlak geslepen kalkzandsteen met vet krijt of vette inkt getekend. Het vet uit het krijt of inkt trekt in deze poreuze steensoort. Vervolgens wordt de steen met de tekening ingewreven met een mengsel van Arabische gom en salpeterzuur. Dit waterige mengsel dringt alleen daar in de steen waar geen tekening staat en zorgt er zo voor dat op die plekken geen vet kan doordringen. Wanneer het mengsel is opgedroogd, is de steen klaar voor het drukken. Met terpentine wordt de tekening verwijderd. Althans zo lijkt het. Het vet uit krijt en inkt blijven echter in de steen zitten. Met een vochtige spons wordt de steen vervolgens bevochtigd. We zien dat waar getekend is, dus waar de steen vet is, het water wordt afgestoten en de steen droog blijft. Nu kan met een inktroller het beeld worden ingeïnkt. De vette inkt hecht alleen op de droge gedeelten van de steen. Na het inrollen met inkt wordt er een vel papier op de steen gelegd. Vervolgens dient de steen met hoge druk onder een pers te worden doorgehaald. Waarna de eerste afdruk gereed is. Meer afdrukken nodig? De steen wordt dan opnieuw vochtig gemaakt en ingerold net zo lang totdat de totale gewenste oplage is gedrukt. Ingewikkeld? Tijdens groepsrondleidingen en op de woensdagen wordt het u allemaal op een drukpers gedemonstreerd. Zelf doen? Dat kan tijdens de door het museum georganiseerde workshops.

          IMG_5547 IMG_5625 IMG_5677 IMG_5630
 

Kort na zijn uitvinding nam deze druktechniek een enorme vlucht. Over Europa, maar zelfs naar het Midden- en Verre Oosten en Amerika. Buiten Duitsland als bakermat van de steendruk, verspreidt de uitvinding zich met alle medewerking van Alois SENEFELDER zeer snel naar Engeland en Frankrijk.

  • De uitvinding - 3
  • De uitvinding - 2
  • De uitvinding - 1

Nederland, 1809 met een primeur voor Rotterdam

In Nederland begint de steendruk in Rotterdam met de uit Beieren afkomstige muziekuitgever Lodewijk PLATTNER (1767-1842). Rond 1800 vestigde hij zich in de Maasstad en huwde in 1802 met Elisabeth GRIMBERG. Hij was werkzaam als muziekmeester en winkelier in muziekinstrumenten en vanaf 1808 als muziekdrukker en uitgever.

Voor de inrichting van zijn steendrukkerij liet hij uit Duitsland 
Franz, Anton IMG_3179NIEDERMAYR, overkomen. Betrokkene gaf zich enige tijd uit voor de uitvinder van de steendruk (!), nadat hij het procedé van SENEFELDER had geleerd. Vanaf 28 mei 1809 registreerde Plattner zijn in steendruk vervaardigde muziekstukken bij de Koninklijke Bibliotheek. Eveneens in 1809 diende Plattner een octrooiverzoek in bij koning Lodewijk Napoleon. Dit jaar markeerde nl. de afkondiging van een wet die het mogelijk maakte nieuwe uitvindingen, ontdekkingen en verbeteringen te beschermen door octrooi. Zijn octrooiaanvraag was vergezeld van een viertal prenten die zeer waarschijnlijkheid door de in Rotterdam woonachtige Simon PETIT (een Franse kunstenaar) zijn vervaardigd. In zijn verzoekschrift gaf Plattner zich uit als uitvinder van de lithografie. Dit, in de onwetendheid dat de koning en adviseur van de koning het procedé reeds kenden. In 1805 had nl. zelf tijdens een demonstratie te München op steen getekend en ook verscheen in 1809 het Musterbuch van Senefelder. Ondanks de, laten we zeggen, wat dubieuze aanpak van Plattner, verkreeg hij in april in 1810 een octrooi voor 5 jaren als steendrukker om als enige in Nederland gelithografeerde partituren uit te brengen.

            IMG_1317 IMG_1227 IMG_1335  IMG_1327

Amsterdam

In Amsterdam lijkt de eerste drukkerij die van de Duitser E. Beijer te zijn, gezamenlijk met de Nederlander Abraham Vinkeles opgericht in 1816. A.Vinkeles is de zoon van de bekende graveur en tekenaar Reinier Vinkeles , maar hij heeft niet de capaciteiten van zijn vader. Zij drukken muziek, kunstprenten en handelsdrukwerk. In 1817 wordt de zaak overgenomen door de boekhandelaar C.G.Sulpke, die het bedrijf door gebrek aan vakkundige hulp twee jaar later al weer afstoot, waardoor het in bezit komt van de bekende boekdrukker C.A. Spin. Ondanks het inroepen van de hulp van de kennelijk niet zo kundige Karl Senefelder, broer van Alois, wordt de steendrukkerij geen succes.
 

Noord-Brabant

In Noord-Brabant heeft de eerste steendrukpers in 's Hertogenbosch gestaan. De uit Rotterdam afkomstige Jan Ferdinand Demelinne laat zich in 1821 in Den Bosch inschrijven als "lithografist". Weinig is van hem bekend. In 1822 ontstaat in Dordrecht steendrukkerij Steuerwald doordat een aantal artillerie officieren, waaronder Steuerwald, een klein steendrukpersje laten maken om proeven te doen. Zij laten zich daarbij leiden door het boek "Vollständiges Lehrbuch der Steindruckerey" van A. Senefelder. Een uitgave van C.H.G. Steuerwald & Comp. is in 1926 een verzameling boomstudies van de kunstenaar A.van der Koogh is te zien in onze collectie. Dat geldt ook voor een druk van een bedelende jongen, door Steuerwald gedrukt nadat het prachtig met vetkrijt op de steen werd gezet door lithograaf H.W.Last naar een werk van de kunstenaar J.Geirnaet.


Verder ontstaan in 1823 de steendrukkerij D.K. Müller & Co. in Arnhem en in hetzelfde jaar de bekende steendrukkerij G.T.N Suringar in Leeuwarden. De steendruk komt echter pas echt goed van de grond met werk, dat zich met dat van het buitenland kon meten, als in 1827 de firma's Desguerrois en Co. en Jobard zich in Amsterdam vestigen. Zij kwamen uit Brussel, waar de lithografie, onder Parijse invloed, al verder ontwikkeld was. Het museum toont een door Desguerrois & Co in zwart gedrukte en daarna handingekleurde prent, die Tsaar Peter de Grote in zijn huisje in Zaandam in 1697 weergeeft. Uit drukkerij Desguerrois komt later Drukkerij Senefelder in Amsterdam voort. Boven de ingang van hun oude fabriekspand in Amsterdam prijkt nog heden een beeld van Alois Senefelder.

Van Toonlitho en handingekleurde litho naar Chromo Lithografie

Hoewel Senefelder ook al experimenteerde met kleurendruk, ontwikkelde de steendruk zich in de eerste 40 jaren toch vrijwel als een zwart wit procedé. Een effen kleur ("tint") drukken en daarover een zwarte afbeelding was een bescheiden aanzet om kleur in het beeld te brengen. Kleuren konden wel handmatig met penseel, al dan niet met schablonen, op de zwart/wit litho gebracht worden. Een tijdrovende zaak. Ook hiervan zijn voorbeelden in het museum te zien. De uitvinding van de chromo lithografie in 1837 bracht kleur in de producten, zoals in het museum uitvoerig is te zien. 

               DSC00983 DSC00995 DSC_06192064  DSC00450